गुरुदेवस्य परिचयः

भारतीयाध्यात्मपरम्परायां गुरुः अन्धकारनाशकः, दिव्यज्ञानस्य सजीवमूर्तिः, यः साधकम् अज्ञानात् सत्यं प्रति नयति। परमपूज्यश्रीरविशङ्करजीमहाराजः अपि अन्येषां मार्गदर्शनस्य व्रतं स्वीकर्तुं पूर्वं स्वगुरुदेवस्य ब्रह्मर्षेः देवरहाबाबामहोदयस्य चरणयोः उपाविशत्।

गुरोः आवश्यकता किमर्थम्

संस्कृते "गु" इति शब्दः अन्धकारम् अज्ञानं वा सूचयति। "रु" इति तस्य अन्धकारस्य निवारकम्। अतः यः अस्माकम् अज्ञानान्धकारं निवारयति सः गुरुः। यः अस्माकं परमम् अन्धकारं, यत् माया इति उच्यते, तत् निवारयति, अस्मान् भगवत्साक्षात्कारमार्गे प्रेरयति नयति च, स एव सद्गुरुः। छात्राः अपि विद्यालयस्य शिक्षकं महाविद्यालयस्य प्राध्यापकं वा गुरुः इति वदन्ति। अस्मिन् प्रसङ्गे गुरुशब्दस्य अर्थः लौकिकज्ञानस्य (अपराविद्यायाः) प्रदाता, अतः तदनुरूपं सः सम्मान्यते। आध्यात्मिकः साधकः कियान् अपि प्रतिभाशाली भवतु, स्वप्रयत्नमात्रेण तादृशं ज्ञानं कदापि न प्राप्नोति। एतत् श्रीमद्भागवते निर्दिष्टम्, यत्र जडभरतः राजानं रहूगणं प्रति वदति:
"हे रहूगण! तपसा, यज्ञेन, त्यागेन, वेदाध्ययनेन, जलाग्निसूर्यदेवतानाम् उपासनया वा आत्मपरमात्मनोः ज्ञानं न लभ्यते। किन्तु यदा सत्पुरुषस्य (भगवत्साक्षात्कारवतः गुरोः) चरणरजः अस्माकं शिरसि पतति, तदा निश्चयेन एतत् ज्ञानं प्राप्यते।" सारतः सत्पुरुषस्य सेवया एव मोक्षः लभ्यते। स्वप्रयत्नमात्रेण भगवत्साक्षात्कारमार्गे गमनं कठोपनिषदि क्षुरस्य धारायां चलनम् इव वर्णितम्। आदिशङ्कराचार्यः अपि तादृशम् एव विधानं प्रतिध्वनयति: "यदि कस्यचित् सुरूपं नीरोगं शरीरं, कीर्तिः, मेरुतुल्यं धनं च स्यात्, सः वेदान् अन्यानि सर्वाणि शास्त्राणि च अधीतवान् स्यात्, स्वयं बहूनि शास्त्राणि रचितवान् च स्यात्, किन्तु गुरोः चरणयोः आत्मानं न समर्पितवान्, तर्हि तेन किमपि न प्राप्तम्: न किञ्चित्, न किञ्चित्, न किञ्चित्, न किञ्चित्।"

गुरोः जीवनव्रतम्

गुरुः परमेश्वरस्य न केवलं सगुणं (लक्षणसहितं) रूपम् अपि तु निर्गुणं (तत्त्वरूपम्) अपि धारयति, अतः तावता गुरुः मनुष्यस्य आवश्यकतानां बोधस्य च कृते सुलभः सुगम्यः च भवति। गुरोः जीवनव्रतम्: गुरोः व्रतं द्विविधम् इव दृश्यते। गुरोः प्रथमं मुख्यतमं च लक्ष्यं साधकस्य जागरणम्, उन्नयनं, रूपान्तरणं च। गुरोः द्वितीयम् अन्तिमं च प्रयोजनं विरोधाभासवत् प्रतीयते: गुरौ सम्पूर्णपराश्रयत्वस्य अवस्थाम् अतिक्रमितुं शिष्यसाधकस्य साहाय्यम्, यां पराश्रयतां गुरुः स्वयम् एव महता प्रयत्नेन पोषितवान्। भगवता सह स्वस्य वास्तविकैक्यस्य साक्षात्कारस्य अन्तिमः उत्कर्षः केवलं साधकस्य एव कार्यम्।
"गुरुः सः यः भवतः मनसः यथार्थस्वरूपं वस्तुतः दर्शयितुं शक्नोति, भवतः मानसिकसमस्यानां पूर्णान् उपायान् च जानाति। यः स्वमनः एव न जानाति सः परेषां मनांसि कदापि ज्ञातुं न शक्नोति, अतः गुरुः भवितुं न अर्हति।" गुशब्दस्त्वन्धकारः स्यात् रुशब्दस्तन्निरोधकः। अन्धकारनिरोधित्वात् गुरुरित्यभिधीयते॥
– अद्वयतारकोपनिषत् 14—18, श्लोकः 5)

सद्गुरुः कः?

नामरूपातीतः गुरुः

विविधासु भाषासु गुरुः अनेकधा सम्बोधितः: आध्यात्मिकाचार्यः, दिव्यपुरुषः, सद्गुरुः, सन्तः, महाराजः, महात्मा, महर्षिः, पोपः, फकीरः इत्यादि; किन्तु एतेषां सर्वेषां नाम्नां सारः एकः एव। केचन वदन्ति यत् अस्माकं गुरोः आवश्यकता नास्ति, यतः गुरुः अस्माकम् आत्मा, सर्वेषाम् अन्तः वसति च। तत्त्वतः एतत् सत्यम्, किन्तु तेषां बोधः केवलं निराधारा दार्शनिकी कल्पना, यतः तादृशः आधारः अन्तःप्रज्ञानुभवात् एव आगच्छति। यः एवं वदति सः स्वाज्ञानात् अहङ्कारस्वभावात् च वदति; यः तु सत्तायाः यथार्थस्वरूपं जानाति सः परमश्रद्धया मौनं भजते। यदि गुरुः पूर्वमेव भवतः अन्तः अस्ति, तर्हि तस्मिन् व्यक्तौ सत्तायाः यथार्थस्वरूपस्य ज्ञानं परमोत्कर्षे स्यात्। यदि व्यक्तिः सन्मार्गे अस्ति तर्हि सः प्रज्ञापूर्णः भविष्यति; अन्यथा तत् तथ्यानां सिद्धान्तानां च अहङ्कारपूर्णं प्रदर्शनमात्रम्।

दिव्ये आत्मसमर्पणम्

यदा वयं स्वसत्तायाः बहिःस्थिताय कस्मैचित् आत्मानं पूर्णतः समर्पयामः, तदा सर्वव्यापिनी भक्तिमयी मनोदशा निर्मीयते, या शाश्वतप्रेम्णा, धैर्येण, अध्यवसायेन, विनयेन, क्षमया च इत्यादिभिः सद्गुणैः अलङ्कृतां स्वदिव्यतां प्रसारयति। तादृश्याम् अवस्थायाम् अहङ्कारस्य लेशः अपि न अवशिष्यते, केवलं शाश्वतं प्रेम; तादृशः जीवः गुरोः कृपया भगवता सह एकत्वस्य सौभाग्यं लभते। उपमा एवं स्यात्: ज्ञानं फेनकम् इव, भक्तिः जलम् इव। यदि केवलं जलम् अस्ति तर्हि फेनकं विना अपि शरीरस्य दुर्गन्धं निवारयितुं शक्यते। किन्तु जलं विना फेनकं कियत् अपि बहुमूल्यं भवतु, तत् निरर्थकं, कस्मैचित् अपि प्रयोजनाय न उपयुज्यते। यदा द्वयम् उचितानुपातेन मिश्रीयते, तदा वैराग्यस्य नवोल्लासकरः सुगन्धः अनायासेन प्रसरति, शाश्वतानन्दस्य अनुभवेन अस्मान् अनुगृह्णाति च। न तु कश्चित् अपि गुरोः साहाय्यं विना भगवन्तं न प्राप्तवान् इति। गौतमबुद्धः अस्य साक्षात् उदाहरणम्; किन्तु तस्य प्रारब्धं पूर्वजन्मनां शुद्धैः तेजस्विभिः च कर्मभिः पूर्णम् आसीत्, येन गम्भीरप्रज्ञावस्थया सः दिव्यत्वं प्राप्तवान्। तादृशानां बहूनां योगिनां साधूनां च उदाहरणानि अपि लभ्यन्ते, ये गुरुमार्गदर्शनाभावात् दिग्भ्रान्ताः भूत्वा विफलतया स्वान्वेषणं समापितवन्तः। अतः स्पष्टं यत् किमर्थं गुरोः आवश्यकतायाः उपरि बलं दत्तम्। मनुष्यः पत्रखण्डः इव, यः प्रथमं सांसारिकवासनानां प्रभावेण आर्द्रः भवति, अन्ते च पङ्करूपेण नश्यति; किन्तु यदि सः सद्गुरोः शिष्यः अस्ति, तस्य आशीर्वादं वा प्राप्नोति, तर्हि कृपावृष्टिः तं वासनानां दाहकतापात् रक्षिष्यति, सदा शाश्वतसुखं च दास्यति। गुरुः विविधैः प्रकारैः शिष्याणां श्रद्धां परीक्षते; बहवः ताः परीक्षाः उत्तरन्ति, बहवः असफलाः भवन्ति; किन्तु सच्छिष्यस्य लक्षणम् इदम्: यः गुरौ अविचलां श्रद्धां, विश्वासं, भक्तिं च धारयति, "गुरोः प्रत्येकं कर्म मम भविष्यस्य हिताय एव" इति विश्वस्य तस्य वचनम् अनुसरति। तादृशाः शिष्याः जन्ममृत्योः अविरतचक्रात् मुच्यन्ते, शाश्वतानन्दावस्थायां प्रतिष्ठिताः भवन्ति च। विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः, जातिभ्यः, समुदायेभ्यः च बहवः जनाः मम समीपम् आगच्छन्ति, तेषु बहूनां समीपे सर्वाणि सांसारिकसुखानि सन्ति। सर्वैः मम कठोरपरीक्षा उत्तरणीया भवति; अतः प्रायः मम बहवः शिष्याः भक्ताः च उपालभन्ते यत् अहं कतिपयजनान् प्रति पक्षपातं करोमि, एतत् न उचितम् इति। किन्तु यदा अहं तान् कञ्चित् कालं व्यवस्थितपरीक्षाचक्रे स्थापयामि, तदा बहवः पतन्ति, मत्तः दूरं गच्छन्ति च; बहवः क्रुध्यन्ति खिद्यन्ते च। ततः जनाः मां दोषयन्ति यत् अहं कस्यचित् अपि न अस्मि इति। सत्यं तु इदम्: अहं सर्वेषाम् अस्मि, न कश्चित् एकः केवलं मम एव। अहं केवलं भवताम् उन्नतौ सफलतायां च रुचिं धारयामि; मम अनुसृतायाः प्रक्रियायाः कारणमात्रेण न कश्चित् महान् लघुः वा भवति। ये मया सह सन्ति, ते सर्वे कस्मिंश्चित् काले तां प्रक्रियाम् अनुभविष्यन्ति; ये एव दृढं शिष्यत्वं पालयन्ति, ते एव सफलाः भूत्वा अग्रे गमिष्यन्ति, अवशिष्टाः पृष्ठतः स्थास्यन्ति। यत्र विकासः तत्र स्तुतिवचनानि निन्दावचनानि च भवन्ति; अर्थात् यः शिष्यः सच्चरित्रः, सन्मार्गगामी, सत्कर्मकारी, उन्नतचिन्तनः च भवति, सः अधिकतरां निन्दां प्राप्नोति। एतेन सः न उद्विजेत, यतः स्तुतिनिन्दयोः इयं क्रीडा तस्य गुरुणा प्रयुक्तायाः समग्रप्रक्रियायाः एकम् अङ्गमात्रम्। यः शिष्यः न निरुत्साहः भवति, हीनभावना-क्रोधादीनां नकारात्मकभावानां ग्रहे न पतति, सः एकस्मिन् दिने स्वसद्गुरुणा उपदिष्टान् सर्वोच्चादर्शान् आत्मसात्कृत्य शाश्वतानन्दावस्थां प्राप्स्यति।