प्राकृतिक जगत्को हेरचाह आध्यात्मिक जीवनबाट अलग गर्न सकिँदैन। महाराज जीको मार्गदर्शनमा श्री रावतपुरा सरकारले लाखौँ रूख रोपेको छ, जलाशयहरूको पुनरुद्धार गरेको छ र धाम वरपरका खोँच-खाल्डाहरूलाई हरियाली अभयारण्यमा बदलेको छ।
दिव्य उपस्थितिका रूपमा प्रकृति
महाराज श्री भन्नुहुन्छ,
"मानिसहरूमा सामान्यतया यस्तो धारणा छ कि प्रकृति भनेको वन र वनस्पति, नदी र हिमनदी, पहाड र उपत्यका आदि मात्र हो, र हामी मानव तथा यस पृथ्वीका अन्य प्राणीहरू यस पारिस्थितिक तन्त्रभन्दा बाहिर छौँ। तर सत्य के हो भने यो सम्पूर्ण संसार नै प्रकृतिको स्वरूप हो। यस पृथ्वीमा रहेका प्रत्येक तत्त्व र प्रत्येक जीव एकअर्कासँग जोडिएर नै अस्तित्वमा छन्। यस शृङ्खलाको कुनै एउटा कडी पनि टुट्यो भने असन्तुलनको अवस्था सिर्जना हुन्छ।"
यस पृथ्वीमा हाम्रो अस्तित्वका दुई मुख्य आधार सौर्य ऊर्जा र वन क्षेत्र हुन्। जीवन-ऊर्जाका यी दुई स्रोतको संरक्षण गर्नु हाम्रो प्राथमिक दायित्व हुनुपर्छ। रावतपुरा क्षेत्रको भौगोलिक बनावट अध्ययन गर्ने हो भने माटोको गुणस्तर कमजोर भएकाले यो क्षेत्र वन र वनस्पतिविहीन रहेको स्पष्ट देखिन्छ। तर महाराज श्रीले रावतपुरा आश्रम स्थापना गर्नुभएदेखि यस क्षेत्रमा शब्दमा वर्णन गर्न नसकिने प्राकृतिक रूपान्तरण भएको छ।
पाँच लाख रूख
आजसम्म आश्रम वरपर विभिन्न प्रजातिका ५,००,००० रूख रोपिइसकेका छन् र अहिले आश्रम मरुभूमिको बीचमा रहेको मरूद्यानजस्तो देखिन्छ। चम्बलका खोँचहरूको बीचमा प्रकृतिको यो चमत्कारी लीला देखेर जो कोही पनि आश्चर्यचकित हुन्छ। यो मुख्यतः आध्यात्मिक ऊर्जाको सूक्ष्म प्रवाहले गर्दा सम्भव भएको हो, जसले यी बिरुवाहरूलाई पोषणको काम गरेको छ। वन क्षेत्र बढ्नुको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने यसले लोपोन्मुख पक्षी प्रजातिहरूको सङ्ख्या वृद्धिमा पनि अप्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ।
संरक्षणबारे महाराज जी
महाराज श्री भन्नुहुन्छ,
"हाम्रा नसानसामा बग्ने उही प्राणशक्ति यी रूख र बिरुवाहरूमा पनि प्रवाहित भइरहेको छ। तिनीहरू पनि हामीजस्तै आफ्नो वरपरको वातावरणप्रति संवेदनशील हुन्छन्। म सधैँ मानिसहरूलाई रूख रोप्न र तिनको संरक्षण गर्न पनि प्रेरित गर्छु। आज हाम्रो लापरबाही र प्राकृतिक स्रोतको दोहनका कारण वन क्षेत्र तीव्र रूपमा घट्दै गइरहेको छ। वन विनाशका खतराबारे मानिसहरूलाई सचेत गराउनु हाम्रो नैतिक कर्तव्य हो। भविष्यमा मानवजातिले पानीको चर्को अभाव भोग्नुपर्नेछ, र वनले भूमिगत जलस्तर कायम राख्न मद्दत गर्ने भएकाले जल संरक्षणका उपाय अपनाउनु र धेरैभन्दा धेरै रूख रोप्नु अत्यन्त आवश्यक छ। आजकल हामी प्राकृतिक प्रकोप, विश्वव्यापी तापमान वृद्धि, अम्ल वर्षा, असाध्य रोग, ओजोन तहको क्षयीकरण जस्ता अनेक समस्याहरू चिन्ताजनक दरमा भोगिरहेका छौँ। प्राकृतिक वातावरणमा उत्पन्न असन्तुलनका कारण यस्तो भइरहेको हो। भविष्यमा यस्ता विपत्तिहरू रोक्न चाहन्छौँ भने हामीले प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षणमा पहिलो कदम चाल्नुपर्छ।" जैविक खेती प्रणाली
SRLKT को एउटा प्रमुख केन्द्रित क्षेत्र किसानहरूमा जैविक खेती प्रणालीबारे जागरूकता जगाउनु र तालिम प्रदान गर्नु हो। हालका खेती प्रविधिहरूमा बाली नष्ट हुनबाट जोगाउन र खेतीयोग्य जमिनको उत्पादकत्व बढाउन कीटनाशक र विषादीको प्रयोगमा धेरै जोड दिइन्छ। तर यस्ता प्रविधिहरूले माटोको गुणस्तर र हाम्रो स्वास्थ्य दुवैमा हानिकारक दुष्प्रभाव पारेका छन्। हाम्रो शरीरलाई हानि पुर्याउने यी रसायनहरूको प्रयोगका कारण धेरै असाध्य रोगहरू लाग्ने गर्छन्। यसलाई रोक्न SRLKT ले परम्परागत भारतीय कृषि प्रविधिमा आधारित जैविक खेती प्रणालीलाई प्रवर्द्धन गरिरहेको छ, जसमा मुख्यतः नीम, धतुरो आदि बिरुवाका जैविक अवशेष, फूल, गोबर, गौमूत्र र गँड्यौलालाई नाडेप, फार्मयार्ड, कम्पोस्ट आदि प्राकृतिक मल तथा कीटनाशक र विषादीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
