गुरुजीको परिचय

भारतीय आध्यात्मिक परम्परामा गुरु अन्धकार हटाउनुहुने हुनुहुन्छ — दिव्य ज्ञानका जीवन्त स्वरूप, जसले साधकलाई अज्ञानबाट सत्यतर्फ डोऱ्याउनुहुन्छ। परम पूज्य श्री रविशंकर जी महाराज स्वयं पनि अरूलाई मार्गदर्शन गर्ने अभियान अँगाल्नुअघि आफ्ना गुरुदेव ब्रह्मर्षि देवरहा बाबाको चरणमा बस्नुभएको थियो।

गुरु किन आवश्यक छ

संस्कृत धातु "गु" को अर्थ अन्धकार वा अज्ञान हो। "रु" ले त्यस अन्धकारलाई हटाउने भन्ने बुझाउँछ। त्यसैले हाम्रो अज्ञानको अन्धकार हटाउनुहुने नै गुरु हुनुहुन्छ। माया भनिने हाम्रो परम अन्धकारलाई हटाउनुहुने र हामीलाई भगवत्-साक्षात्कारको मार्गमा प्रेरित गर्दै डोऱ्याउनुहुने मात्र सच्चा गुरु हुनुहुन्छ। विद्यार्थीहरूले आफ्ना विद्यालयका शिक्षक वा कलेजका प्राध्यापकलाई पनि गुरु भन्छन्। यस सन्दर्भमा गुरु शब्दले लौकिक ज्ञान (अपरा विद्या) दिने व्यक्तिलाई जनाउँछ, र त्यसअनुरूप उहाँलाई सम्मान गरिन्छ। आध्यात्मिक साधक जतिसुकै प्रतिभाशाली भए पनि आफ्नै प्रयासले त्यस्तो ज्ञान कहिल्यै प्राप्त गर्न सक्दैन। यो कुरा श्रीमद्भागवतमा उल्लेख छ, जहाँ जडभरतले राजा रहूगणलाई भन्नुहुन्छ:
"हे रहूगण! तपस्या, यज्ञ, त्याग, वेदाध्ययन वा जल, अग्नि वा सूर्य देवताको उपासनाले मात्र आत्मा र परमात्माको ज्ञान प्राप्त हुँदैन। तर जब सत्पुरुष (भगवत्-साक्षात्कार गरिसक्नुभएका गुरु) को चरणरज हाम्रो शिरमा पर्छ, तब यो ज्ञान अवश्य प्राप्त हुन्छ।" सारमा, सत्पुरुषको सेवाबाट मात्र मुक्ति प्राप्त हुन्छ। कठोपनिषद्ले आफ्नै प्रयासले भगवत्-साक्षात्कारको मार्गमा हिँड्नुलाई छुराको धारमा हिँड्नुसँग तुलना गरेको छ। आदि शङ्कराचार्यले पनि यस्तै उपदेश दिनुभएको छ: "कुनै व्यक्तिसँग सुन्दर र निरोगी शरीर, कीर्ति, पहाडजत्तिकै धन छ, उसले वेद र अन्य सबै शास्त्र अध्ययन गरेको छ, स्वयं धेरै शास्त्रहरू रचना पनि गरेको छ, तर गुरुका चरणमा आफूलाई समर्पण गरेको छैन भने उसले केही पाएन, केही पाएन, केही पाएन, केही पाएन।"

गुरुको ध्येय

गुरुमा परमात्माको सगुण (गुणयुक्त) स्वरूप मात्र होइन, निर्गुण (गुणातीत) स्वरूप पनि समाहित हुन्छ, र यसैकारण गुरु मानिसको आवश्यकता र बुझाइको पहुँचभित्र हुनुहुन्छ। गुरुको ध्येय: गुरुको ध्येय दुई प्रकारको देखिन्छ। गुरुको पहिलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चासो साधकलाई जगाउनु, उन्नत बनाउनु र रूपान्तरण गर्नु हो। गुरुको दोस्रो र अन्तिम उद्देश्य, विरोधाभासपूर्ण रूपमा, शिष्य-साधकलाई गुरुमाथिको त्यस पूर्ण निर्भरताभन्दा माथि उठ्न सहयोग गर्नु हो — जुन निर्भरता गुरुले स्वयं यत्तिका परिश्रमले पोषण गर्नुभएको थियो। भगवान्‌सँगको आफ्नो वास्तविक एकात्मता अनुभूत गर्ने अन्तिम छलाङ भने पूर्णतः साधककै काम हो।
"गुरु त्यो व्यक्ति हुनुहुन्छ जसले तपाईंलाई साँच्चै तपाईंको मनको वास्तविक स्वरूप देखाउन सक्नुहुन्छ र तपाईंका मानसिक समस्याहरूको पूर्ण उपचार जान्नुहुन्छ। जसले आफ्नै मन चिन्दैन, उसले अरूको मन कहिल्यै चिन्न सक्दैन, त्यसैले ऊ गुरु हुन सक्दैन।" 'गु' अक्षरको अर्थ अन्धकार हो, 'रु' अक्षरको अर्थ त्यसलाई हटाउने, अन्धकार हटाउने सामर्थ्यका कारण नै गुरुलाई यो नाम दिइएको हो।
– अद्वयतारक उपनिषद् 14—18, श्लोक 5)

सद्गुरु को हुनुहुन्छ?

नाम र रूपभन्दा परे

विभिन्न भाषामा गुरुलाई अनेक नामले सम्बोधन गरिएको छ; आध्यात्मिक गुरु, दिव्य पुरुष, सद्गुरु, सन्त, महाराज, महात्मा, महर्षि, पोप, फकिर आदि, तर यी सबै नामको सार एउटै हो। कतिपय मानिसहरू भन्छन् कि हामीलाई गुरु चाहिँदैन, किनकि गुरु हाम्रो आत्मा हो र हामी सबैभित्र बास गर्छ। सारमा यो सत्य हो, तर फेरि पनि उनीहरूको बुझाइ अन्तर्ज्ञानात्मक अनुभवबाट मात्र आउने आधारविना केवल दार्शनिक धारणा मात्र हो। यसो भन्ने व्यक्ति आफ्नो अज्ञान र अहंकारी स्वभावबाट बोलिरहेको हुन्छ, र अस्तित्वको वास्तविक स्वरूप जान्ने व्यक्ति अत्यन्त विनम्रतापूर्वक मौन रहन्छ। यदि गुरु पहिल्यै तपाईंभित्र हुनुहुन्छ भने, त्यस व्यक्तिमा अस्तित्वको वास्तविक स्वरूपको ज्ञान चरम अवस्थामा हुन्छ। यदि व्यक्ति सही मार्गमा छ भने ऊ ज्ञानले परिपूर्ण हुन्छ, अन्यथा यो तथ्य र सिद्धान्तको अहंकारपूर्ण प्रदर्शनभन्दा बढी केही होइन।

ईश्वरमा समर्पण

जब हामी आफूलाई आफूभन्दा बाहिरका कसैमा पूर्ण रूपमा समर्पण गर्छौं, तब सर्वव्यापी भक्तिमय मनोदशा निर्माण हुन्छ, जसले शाश्वत प्रेम, धैर्य, दृढता, विनम्रता र क्षमाजस्ता सकारात्मक गुणहरूले सजिएको आफ्नो दिव्यता फैलाउँछ। यस्तो अवस्थामा अहंकारको कणसम्म बाँकी रहँदैन, केवल शाश्वत प्रेम रहन्छ, र त्यस्तो जीवले आफ्ना गुरुको कृपाले भगवान्‌सँग एकाकार हुने सौभाग्य पाउँछ। उदाहरणका लागि, ज्ञानलाई साबुन र भक्तिलाई पानीसँग तुलना गर्न सकिन्छ। पानी मात्र भए पनि साबुनविना शरीरको दुर्गन्ध हटाउन सकिन्छ। तर पानीविना साबुन जतिसुकै महँगो भए पनि त्यो बेकार हुन्छ, कुनै काममा आउँदैन। जब दुवै उचित मात्रामा मिसिन्छन्, तब अनासक्तिको स्फूर्तिदायी सुगन्ध सहजै फैलिन्छ र हामीलाई शाश्वत आनन्दको अनुभूतिले आशीर्वाद दिन्छ। गुरुको सहयोगविना कोही पनि भगवान्‌सम्म पुगेनन् भन्ने होइन। गौतम बुद्ध यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हुनुहुन्छ, तर उहाँको प्रारब्ध विगतका पवित्र र उज्ज्वल कर्महरूले भरिएको थियो, जसका कारण गहन प्रज्ञाको अवस्थामार्फत उहाँले ईश्वरत्व प्राप्त गर्नुभयो। गुरुको मार्गदर्शन नपाएर दिशाहीन भई असफलतामै आफ्नो खोज अन्त्य गर्ने यस्ता थुप्रै योगी र साधुका उदाहरण पनि तपाईं भेट्टाउनुहुनेछ। त्यसैले गुरुको आवश्यकतामाथि किन जोड दिइएको छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ। मानिस कागजको टुक्राजस्तै हो, जुन सुरुमा सांसारिक इच्छाहरूको प्रभावले भिज्छ र अन्ततः लेदो बनेर नष्ट हुन्छ, तर यदि ऊ सद्गुरुको शिष्य हो वा उहाँको आशीर्वाद पाएको छ भने कृपाको वर्षाले उसलाई इच्छाहरूको प्रचण्ड तापबाट बचाउँछ र सधैँ शाश्वत सुख दिन्छ। गुरुले अनेक तरिकाले आफ्ना शिष्यहरूको आस्थाको परीक्षा लिनुहुन्छ, धेरैले त्यस्ता परीक्षा उत्तीर्ण गर्छन् र धेरै असफल हुन्छन्, तर सच्चा शिष्यको पहिचान यही हो कि उसले आफ्ना गुरुप्रति अटल आस्था, विश्वास र भक्ति कायम राख्छ र गुरुको हरेक कार्य आफ्नै भविष्यको भलाइका लागि हो भन्ने विश्वास गर्दै उहाँको वचन पालन गर्छ। यस्ता शिष्यहरू जन्म र मृत्युको निरन्तर चक्रबाट मुक्त भई शाश्वत आनन्दको अवस्थामा स्थापित हुन्छन्। मकहाँ विभिन्न क्षेत्र, जात र समुदायका धेरै मानिसहरू आउँछन्, र तीमध्ये धेरैसँग सबै सांसारिक सुख-सुविधा उपलब्ध छन्। ती सबैले मेरो कठोर परीक्षाबाट गुज्रनुपर्छ, त्यसैले प्रायः मेरा धेरै शिष्य र भक्तहरू गुनासो गर्छन् कि म केही व्यक्तिहरूप्रति पक्षपात गर्छु र यो उचित होइन। तर जब म उनीहरूलाई निश्चित अवधिसम्म व्यवस्थित परीक्षाको चक्रबाट गुज्रन लगाउँछु, तब धेरै पछि हट्छन् र मबाट टाढिन्छन्, धेरै रिसाउँछन् र असन्तुष्ट हुन्छन्। अनि मानिसहरू मलाई दोष दिन थाल्छन् कि म कसैको पनि होइन। सत्य यो हो कि म सबैको हुँ र कुनै एक व्यक्ति मात्र मेरो होइन। मलाई केवल तपाईंहरूको उत्थान र सफलतामा चासो छ, र मैले अपनाउने प्रक्रियाका कारण मात्र कोही ठूलो वा सानो हुँदैन। मसँग रहने सबैले कुनै न कुनै समयमा त्यो प्रक्रियाबाट गुज्रनुपर्छ, र कठोर शिष्यत्व कायम राख्नेहरू मात्र सफल भई अगाडि बढ्छन्, बाँकी पछाडि छुट्छन्। जहाँ विकास हुन्छ, त्यहाँ प्रशंसा र निन्दा दुवैका वचन हुन्छन्, अर्थात् जुन शिष्यको चरित्र सही छ, जो सही मार्गमा हिँड्छ, सत्कर्म गर्छ र जसको सोच परिपक्व छ, उसले झन् धेरै निन्दा पाउँछ। यसले उसलाई विचलित पार्नु हुँदैन, किनकि प्रशंसा र निन्दाको यो खेल उसका गुरुले अपनाउनुभएको समग्र प्रक्रियाको एउटा अंश मात्र हो। जुन शिष्य निराश हुँदैन, हीनताबोध, क्रोध आदि नकारात्मकताको पञ्जामा पर्दैन, उसले एक दिन आफ्ना सद्गुरुले सिकाउनुभएका सर्वोच्च आदर्शहरू आत्मसात् गरी शाश्वत आनन्दको अवस्था प्राप्त गर्नेछ।